به من نگاه کن

لِدِينِهِ وَ حَفَظَةً لِسِرِّهِ وَ خَزَنَةً لِعِلْمِهِ وَ مُسْتَوْدَعاً لِحِكْمَتِهِ وَ تَرَاجِمَةً لِوَحْيِهِ وَ أَرْكَاناً لِتَوْحِيدِهِ وَ شُهَدَاءَ عَلَى خَلْقِهِ وَ أَعْلَاماً لِعِبَادِهِ وَ مَنَاراً فِي بِلَادِهِ وَ أَدِلَّاءَ عَلَى صِرَاطِهِ عَصَمَكُمُ اللَّهُ مِنَ الزَّلَلِ وَ آمَنَكُمْ مِنَ الْفِتَنِ وَ طَهَّرَكُمْ مِنَ الدَّنَسِ وَ أَذْهَبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَكُمْ تَطْهِيراً فَعَظَّمْتُمْ جَلَالَهُ وَ أَكْبَرْتُمْ شَأْنَهُ وَ مَجَّدْتُمْ كَرَمَهُ وَ أَدَمْتُمْ [أَدْمَنْتُمْ‏] ذِكْرَهُ وَ وَكَّدْتُمْ [ذَكَّرْتُمْ‏] مِيثَاقَهُ وَ أَحْكَمْتُمْ عَقْدَ طَاعَتِهِ وَ نَصَحْتُمْ لَهُ فِي السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ وَ دَعَوْتُمْ إِلَى سَبِيلِهِ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ بَذَلْتُمْ أَنْفُسَكُمْ فِي مَرْضَاتِهِ وَ صَبَرْتُمْ عَلَى مَا أَصَابَكُمْ فِي جَنْبِهِ [حُبِّهِ‏] وَ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ* وَ آتَيْتُمُ الزَّكاةَ* وَ أَمَرْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ* وَ نَهَيْتُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ* وَ جَاهَدْتُمْ فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ حَتَّى أَعْلَنْتُمْ دَعْوَتَهُ وَ بَيَّنْتُمْ فَرَائِضَهُ وَ أَقَمْتُمْ حُدُودَهُ وَ نَشَرْتُمْ [وَ فَسَّرْتُمْ‏] شَرَائِعَ أَحْكَامِهِ وَ سَنَنْتُمْ سُنَّتَهُ وَ صِرْتُمْ فِي ذَلِكَ مِنْهُ إِلَى الرِّضَا وَ سَلَّمْتُمْ لَهُ الْقَضَاءَ وَ صَدَّقْتُمْ مِنْ رُسُلِهِ مَنْ مَضَى فَالرَّاغِبُ عَنْكُمْ مَارِقٌ وَ اللَّازِمُ لَكُمْ لَاحِقٌ وَ الْمُقَصِّرُ فِي حَقِّكُمْ زَاهِقٌ وَ الْحَقُّ مَعَكُمْ وَ فِيكُمْ وَ مِنْكُمْ وَ إِلَيْكُمْ وَ أَنْتُمْ أَهْلُهُ وَ مَعْدِنُهُ وَ مِيرَاثُ النُّبُوَّةِ عِنْدَكُمْ وَ إِيَابُ الْخَلْقِ إِلَيْكُمْ وَ حِسَابُهُمْ عَلَيْكُمْ وَ فَصْلُ الْخِطَابِ عِنْدَكُمْ وَ آيَاتُ اللَّهِ لَدَيْكُمْ وَ عَزَائِمُهُ فِيكُمْ وَ نُورُهُ وَ بُرْهَانُهُ عِنْدَكُمْ وَ أَمْرُهُ إِلَيْكُمْ مَنْ وَالاكُمْ فَقَدْ وَالَى اللَّهَ وَ مَنْ عَادَاكُمْ فَقَدْ عَادَى اللَّهَ وَ مَنْ أَحَبَّكُمْ فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ [وَ مَنْ أَبْغَضَكُمْ فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّهَ‏] وَ مَنِ اعْتَصَمَ بِكُمْ فَقَدِ اعْتَصَمَ بِاللَّهِ أَنْتُمُ الصِّرَاطُ الْأَقْوَمُ [السَّبِيلُ الْأَعْظَمُ‏] وَ شُهَدَاءُ دَارِ الْفَنَاءِ وَ شُفَعَاءُ دَارِ الْبَقَاءِ وَ الرَّحْمَةُ الْمَوْصُولَةُ وَ الْآيَةُ الْمَخْزُونَةُ وَ الْأَمَانَةُ الْمَحْفُوظَةُ وَ الْبَابُ الْمُبْتَلَى بِهِ النَّاسُ مَنْ أَتَاكُمْ نَجَا وَ مَنْ لَمْ يَأْتِكُمْ هَلَكَ إِلَى اللَّهِ تَدْعُونَ وَ عَلَيْهِ تَدُلُّونَ وَ بِهِ تُؤْمِنُونَ وَ لَهُ تُسَلِّمُونَ وَ بِأَمْرِهِ تَعْمَلُونَ وَ إِلَى سَبِيلِهِ تُرْشِدُونَ وَ بِقَوْلِهِ تَحْكُمُونَ سَعِدَ مَنْ وَالاكُمْ وَ هَلَكَ مَنْ عَادَاكُمْ وَ خَابَ مَنْ جَحَدَكُمْ وَ ضَلَّ مَنْ فَارَقَكُمْ‏

وَ فَازَ مَنْ تَمَسَّكَ بِكُمْ وَ أَمِنَ مَنْ لَجَأَ إِلَيْكُمْ وَ سَلِمَ مَنْ صَدَّقَكُمْ وَ هُدِيَ مَنِ اعْتَصَمَ بِكُمْ مَنِ اتَّبَعَكُمْ فَالْجَنَّةُ مَأْوَاهُ وَ مَنْ خَالَفَكُمْ فَالنَّارُ مَثْوَاهُ وَ مَنْ جَحَدَكُمْ كَافِرٌ وَ مَنْ حَارَبَكُمْ مُشْرِكٌ وَ مَنْ رَدَّ عَلَيْكُمْ فِي أَسْفَلِ دَرْكٍ مِنَ الْجَحِيمِ أَشْهَدُ أَنَّ هَذَا سَابِقٌ لَكُمْ فِيمَا مَضَى وَ جَارٍ لَكُمْ فِيمَا بَقِيَ وَ أَنَّ أَرْوَاحَكُمْ وَ نُورَكُمْ وَ طِينَتَكُمْ وَاحِدَةٌ طَابَتْ وَ طَهُرَتْ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ خَلَقَكُمُ اللَّهُ أَنْوَاراً فَجَعَلَكُمْ بِعَرْشِهِ مُحْدِقِينَ حَتَّى مَنَّ عَلَيْنَا بِكُمْ فَجَعَلَكُمْ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَ جَعَلَ صَلَاتَنَا [صَلَوَاتِنَا] عَلَيْكُمْ وَ مَا خَصَّنَا بِهِ مِنْ وِلَايَتِكُمْ طِيباً لِخَلْقِنَا [لِخُلُقِنَا] وَ طَهَارَةً لِأَنْفُسِنَا وَ تَزْكِيَةً [بَرَكَةً] لَنَا وَ كَفَّارَةً لِذُنُوبِنَا فَكُنَّا عِنْدَهُ مُسَلِّمِينَ بِفَضْلِكُمْ وَ مَعْرُوفِينَ بِتَصْدِيقِنَا إِيَّاكُمْ فَبَلَغَ اللَّهُ بِكُمْ أَشْرَفَ مَحَلِّ الْمُكَرَّمِينَ وَ أَعْلَى مَنَازِلِ الْمُقَرَّبِينَ وَ أَرْفَعَ دَرَجَاتِ الْمُرْسَلِينَ حَيْثُ لَا يَلْحَقُهُ لَاحِقٌ وَ لَا يَفُوقُهُ فَائِقٌ وَ لَا يَسْبِقُهُ سَابِقٌ وَ لَا يَطْمَعُ فِي إِدْرَاكِهِ طَامِعٌ حَتَّى لَا يَبْقَى مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ وَ لَا صِدِّيقٌ وَ لَا شَهِيدٌ وَ لَا عَالِمٌ وَ لَا جَاهِلٌ وَ لَا دَنِيٌّ وَ لَا فَاضِلٌ وَ لَا مُؤْمِنٌ صَالِحٌ وَ لَا فَاجِرٌ طَالِحٌ وَ لَا جَبَّارٌ عَنِيدٌ وَ لَا شَيْطَانٌ مَرِيدٌ وَ لَا خَلْقٌ فِيمَا بَيْنَ ذَلِكَ شَهِيدٌ إِلَّا عَرَّفَهُمْ جَلَالَةَ أَمْرِكُمْ وَ عِظَمَ خَطَرِكُمْ وَ كِبَرَ شَأْنِكُمْ وَ تَمَامَ نُورِكُمْ وَ صِدْقَ مَقَاعِدِكُمْ وَ ثَبَاتَ مَقَامِكُمْ وَ شَرَفَ مَحَلِّكُمْ وَ مَنْزِلَتِكُمْ عِنْدَهُ وَ كَرَامَتَكُمْ عَلَيْهِ وَ خَاصَّتَكُمْ لَدَيْهِ وَ قُرْبَ مَنْزِلَتِكُمْ مِنْهُ بِأَبِي أَنْتُمْ وَ أُمِّي وَ أَهْلِي وَ مَالِي وَ أُسْرَتِي أُشْهِدُ اللَّهَ وَ أُشْهِدُكُمْ أَنِّي مُؤْمِنٌ بِكُمْ وَ بِمَا آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرٌ بِعَدُوِّكُمْ وَ بِمَا كَفَرْتُمْ بِهِ مُسْتَبْصِرٌ بِشَأْنِكُمْ وَ بِضَلَالَةِ مَنْ خَالَفَكُمْ مُوَالٍ لَكُمْ وَ لِأَوْلِيَائِكُمْ مُبْغِضٌ لِأَعْدَائِكُمْ وَ مُعَادٍ لَهُمْ سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَكُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَكُمْ مُحَقِّقٌ لِمَا حَقَّقْتُمْ مُبْطِلٌ لِمَا أَبْطَلْتُمْ مُطِيعٌ لَكُمْ عَارِفٌ بِحَقِّكُمْ مُقِرٌّ بِفَضْلِكُمْ مُحْتَمِلٌ لِعِلْمِكُمْ‏

مُحْتَجِبٌ بِذِمَّتِكُمْ مُعْتَرِفٌ بِكُمْ مُؤْمِنٌ بِإِيَابِكُمْ مُصَدِّقٌ بِرَجْعَتِكُمْ مُنْتَظِرٌ لِأَمْرِكُمْ مُرْتَقِبٌ لِدَوْلَتِكُمْ آخِذٌ بِقَوْلِكُمْ عَامِلٌ بِأَمْرِكُمْ مُسْتَجِيرٌ بِكُمْ زَائِرٌ لَكُمْ لَائِذٌ عَائِذٌ بِقُبُورِكُمْ مُسْتَشْفِعٌ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِكُمْ وَ مُتَقَرِّبٌ بِكُمْ إِلَيْهِ وَ مُقَدِّمُكُمْ أَمَامَ طَلِبَتِي وَ حَوَائِجِي وَ إِرَادَتِي فِي كُلِّ أَحْوَالِي وَ أُمُورِي مُؤْمِنٌ بِسِرِّكُمْ وَ عَلَانِيَتِكُمْ وَ شَاهِدِكُمْ وَ غَائِبِكُمْ وَ أَوَّلِكُمْ وَ آخِرِكُمْ وَ مُفَوِّضٌ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ إِلَيْكُمْ وَ مُسَلِّمٌ فِيهِ مَعَكُمْ وَ قَلْبِي لَكُمْ مُسَلِّمٌ وَ رَأْيِي لَكُمْ تَبَعٌ وَ نُصْرَتِي لَكُمْ مُعَدَّةٌ حَتَّى يُحْيِيَ اللَّهُ تَعَالَى دِينَهُ بِكُمْ وَ يَرُدَّكُمْ فِي أَيَّامِهِ وَ يُظْهِرَكُمْ لِعَدْلِهِ وَ يُمَكِّنَكُمْ فِي أَرْضِهِ فَمَعَكُمْ مَعَكُمْ لَا مَعَ غَيْرِكُمْ [عَدُوِّكُمْ‏] آمَنْتُ بِكُمْ وَ تَوَلَّيْتُ آخِرَكُمْ بِمَا تَوَلَّيْتُ بِهِ أَوَّلَكُمْ وَ بَرِئْتُ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَعْدَائِكُمْ وَ مِنَ الْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ وَ الشَّيَاطِينِ وَ حِزْبِهِمُ الظَّالِمِينَ لَكُمْ [وَ] الْجَاحِدِينَ لِحَقِّكُمْ وَ الْمَارِقِينَ مِنْ وِلَايَتِكُمْ وَ الْغَاصِبِينَ لِإِرْثِكُمْ [وَ] الشَّاكِّينَ فِيكُمْ [وَ] الْمُنْحَرِفِينَ عَنْكُمْ وَ مِنْ كُلِّ وَلِيجَةٍ دُونَكُمْ وَ كُلِّ مُطَاعٍ سِوَاكُمْ وَ مِنَ الْأَئِمَّةِ الَّذِينَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ فَثَبَّتَنِيَ اللَّهُ أَبَداً مَا حَيِيتُ عَلَى مُوَالاتِكُمْ وَ مَحَبَّتِكُمْ وَ دِينِكُمْ وَ وَفَّقَنِي لِطَاعَتِكُمْ وَ رَزَقَنِي شَفَاعَتَكُمْ وَ جَعَلَنِي مِنْ خِيَارِ مَوَالِيكُمْ التَّابِعِينَ لِمَا دَعَوْتُمْ إِلَيْهِ وَ جَعَلَنِي مِمَّنْ يَقْتَصُّ آثَارَكُمْ وَ يَسْلُكُ سَبِيلَكُمْ وَ يَهْتَدِي بِهُدَاكُمْ وَ يُحْشَرُ فِي زُمْرَتِكُمْ وَ يَكِرُّ فِي رَجْعَتِكُمْ وَ يُمَلَّكُ فِي دَوْلَتِكُمْ وَ يُشَرَّفُ فِي عَافِيَتِكُمْ وَ يُمَكَّنُ فِي أَيَّامِكُمْ وَ تَقَرُّ عَيْنُهُ غَداً بِرُؤْيَتِكُمْ بِأَبِي أَنْتُمْ وَ أُمِّي وَ نَفْسِي وَ أَهْلِي وَ مَالِي مَنْ أَرَادَ اللَّهَ بَدَأَ بِكُمْ وَ مَنْ وَحَّدَهُ قَبِلَ عَنْكُمْ وَ مَنْ قَصَدَهُ تَوَجَّهَ بِكُمْ مَوَالِيَّ لَا أُحْصِي ثَنَاءَكُمْ وَ لَا أَبْلُغُ مِنَ الْمَدْحِ كُنْهَكُمْ وَ مِنَ الْوَصْفِ قَدْرَكُمْ وَ أَنْتُمْ نُورُ الْأَخْيَارِ وَ هُدَاةُ الْأَبْرَارِ وَ حُجَجُ الْجَبَّارِ بِكُمْ فَتَحَ اللَّهُ وَ بِكُمْ يَخْتِمُ [اللَّهُ‏] وَ بِكُمْ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ* وَ بِكُمْ يُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا

بِإِذْنِهِ وَ بِكُمْ يُنَفِّسُ الْهَمَّ وَ يَكْشِفُ الضُّرَّ وَ عِنْدَكُمْ مَا نَزَلَتْ بِهِ رُسُلُهُ وَ هَبَطَتْ بِهِ مَلَائِكَتُهُ وَ إِلَى جَدِّكُمْ‏
و اگر زيارت امير المؤمنين عليه السلام باشد بجاى و
إلى جدكم‏ بگو
وَ إِلَى أَخِيكَ بُعِثَ الرُّوحُ الْأَمِينُ آتاكُمْ اللَّهُ ما لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ طَأْطَأَ كُلُّ شَرِيفٍ لِشَرَفِكُمْ وَ بَخَعَ كُلُّ مُتَكَبِّرٍ لِطَاعَتِكُمْ وَ خَضَعَ كُلُّ جَبَّارٍ لِفَضْلِكُمْ وَ ذَلَّ كُلُّ شَيْ‏ءٍ لَكُمْ وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِكُمْ وَ فَازَ الْفَائِزُونَ بِوِلَايَتِكُمْ بِكُمْ يُسْلَكُ إِلَى الرِّضْوَانِ وَ عَلَى مَنْ جَحَدَ وِلَايَتَكُمْ غَضَبُ الرَّحْمَنِ بِأَبِي أَنْتُمْ وَ أُمِّي وَ نَفْسِي وَ أَهْلِي وَ مَالِي ذِكْرُكُمْ فِي الذَّاكِرِينَ وَ أَسْمَاؤُكُمْ فِي الْأَسْمَاءِ وَ أَجْسَادُكُمْ فِي الْأَجْسَادِ وَ أَرْوَاحُكُمْ فِي الْأَرْوَاحِ وَ أَنْفُسُكُمْ فِي النُّفُوسِ وَ آثَارُكُمْ فِي الْآثَارِ وَ قُبُورُكُمْ فِي الْقُبُورِ فَمَا أَحْلَى أَسْمَاءَكُمْ وَ أَكْرَمَ أَنْفُسَكُمْ وَ أَعْظَمَ شَأْنَكُمْ وَ أَجَلَّ خَطَرَكُمْ وَ أَوْفَى عَهْدَكُمْ [وَ أَصْدَقَ وَعْدَكُمْ‏] كَلَامُكُمْ نُورٌ وَ أَمْرُكُمْ رُشْدٌ وَ وَصِيَّتُكُمُ التَّقْوَى وَ فِعْلُكُمُ الْخَيْرُ وَ عَادَتُكُمُ الْإِحْسَانُ وَ سَجِيَّتُكُمُ الْكَرَمُ وَ شَأْنُكُمُ الْحَقُّ وَ الصِّدْقُ وَ الرِّفْقُ وَ قَوْلُكُمْ حُكْمٌ وَ حَتْمٌ وَ رَأْيُكُمْ عِلْمٌ وَ حِلْمٌ وَ حَزْمٌ إِنْ ذُكِرَ الْخَيْرُ كُنْتُمْ أَوَّلَهُ وَ أَصْلَهُ وَ فَرْعَهُ وَ مَعْدِنَهُ وَ مَأْوَاهُ وَ مُنْتَهَاهُ بِأَبِي أَنْتُمْ وَ أُمِّي وَ نَفْسِي كَيْفَ أَصِفُ حُسْنَ ثَنَائِكُمْ وَ أُحْصِي جَمِيلَ بَلَائِكُمْ وَ بِكُمْ أَخْرَجَنَا اللَّهُ مِنَ الذُّلِّ وَ فَرَّجَ عَنَّا غَمَرَاتِ الْكُرُوبِ وَ أَنْقَذَنَا مِنْ شَفَا جُرُفِ الْهَلَكَاتِ وَ مِنَ النَّارِ بِأَبِي أَنْتُمْ وَ أُمِّي وَ نَفْسِي بِمُوَالاتِكُمْ عَلَّمَنَا اللَّهُ مَعَالِمَ دِينِنَا وَ أَصْلَحَ مَا كَانَ فَسَدَ مِنْ دُنْيَانَا وَ بِمُوَالاتِكُمْ تَمَّتِ الْكَلِمَةُ وَ عَظُمَتِ النِّعْمَةُ وَ ائْتَلَفَتِ الْفُرْقَةُ وَ بِمُوَالاتِكُمْ تُقْبَلُ الطَّاعَةُ الْمُفْتَرَضَةُ وَ لَكُمُ الْمَوَدَّةُ الْوَاجِبَةُ وَ الدَّرَجَاتُ الرَّفِيعَةُ وَ الْمَقَامُ الْمَحْمُودُ وَ الْمَكَانُ [وَ الْمَقَامُ‏] الْمَعْلُومُ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْجَاهُ الْعَظِيمُ وَ الشَّأْنُ الْكَبِيرُ وَ الشَّفَاعَةُ الْمَقْبُولَةُ رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا

بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا يَا وَلِيَّ اللَّهِ إِنَّ بَيْنِي وَ بَيْنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ذُنُوباً لَا يَأْتِي عَلَيْهَا إِلَّا رِضَاكُمْ فَبِحَقِّ مَنِ ائْتَمَنَكُمْ عَلَى سِرِّهِ وَ اسْتَرْعَاكُمْ أَمْرَ خَلْقِهِ وَ قَرَنَ طَاعَتَكُمْ بِطَاعَتِهِ لَمَّا اسْتَوْهَبْتُمْ ذُنُوبِي وَ كُنْتُمْ شُفَعَائِي فَإِنِّي لَكُمْ مُطِيعٌ مَنْ أَطَاعَكُمْ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاكُمْ فَقَدْ عَصَى اللَّهَ وَ مَنْ أَحَبَّكُمْ فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ وَ مَنْ أَبْغَضَكُمْ فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّهَ اللَّهُمَّ إِنِّي لَوْ وَجَدْتُ شُفَعَاءَ أَقْرَبَ إِلَيْكَ مِنْ مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ الْأَخْيَارِ الْأَئِمَّةِ الْأَبْرَارِ لَجَعَلْتُهُمْ شُفَعَائِي فَبِحَقِّهِمُ الَّذِي أَوْجَبْتَ لَهُمْ عَلَيْكَ أَسْأَلُكَ أَنْ تُدْخِلَنِي فِي جُمْلَةِ الْعَارِفِينَ بِهِمْ وَ بِحَقِّهِمْ وَ فِي زُمْرَةِ الْمَرْحُومِينَ بِشَفَاعَتِهِمْ إِنَّكَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ* وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِينَ وَ سَلَّمَ [تَسْلِيماً] كَثِيراً وَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ‏

مؤلف گويد كه اين زيارت را شيخ نيز در تهذيب نقل كرده و بعد از اين دعاى وداعى نقل كرده‏اند كه ما بملاحظه اختصار آن را ذكر ننموديم [179] و اين زيارت چنانكه علامه مجلسى فرموده بهترين زيارت جامعه است از جهت متن و سند و فصاحت و بلاغت و والد ماجدش در شرح فقيه فرموده كه اين زيارت احسن و اكمل زيارات است و من تا در عتبات عاليات بودم زيارت نكردم ائمه عليهم السلام را مگر به اين زيارت‏

زندگى نامه

بسم الله الرحمن الرحیم
در سال 1292 ق . در محله حسین آباد اصفهان در خانه آیة الله میرزا محمد جواد بیدآبادى طفلى پا به عرصه وجود نهاد که او را ((محمد على )) نامیدند.
محمد على ، مقدمات علوم را نزد پدر آموخت و آنگاه در کلاس درس برادر بزرگترش (شیخ احمد مجتهد) که یکى از اساتید معروف آن روز اصفهان بود حاضر شد و چون به دهمین بهار عمر قدم نهاد در درس آیة الله میرزاهاشم خوانسارى (نویسنده کتاب مبانى الاصول ) شرکت نمود و معلم درس ریاضیات وى نیز آقا میرزاعبدالرزاق سرتیپ بود.
آیت حق ، شاه آبادى بعد از هشت سال اقامت در عراق به رغم میل باطنى خود و به خاطر درخواست مادرش که دورى از دیگر فرزندان کاسه صبرش را لبریز کرده بود به طرف ایران حرکت کرد و آنگاه که علماى سامرا دریافتند که ایشان در حال آماده سازى وسایل سفر براى حرکت به طرف ایران است با اصرار زیاد از ایشان خواستند که در سامرا بماند ولى ایشان ((رضایت مادر)) را که ((رضایت خداوند )) در آن بود به تدریس و اقامت در سامرا ترجیح داده و به طرف اصفهان به راه افتاد.



چون مردم تهران از ورود آیة الله شاه آبادى به ایران مطلع شدند از ایشان خواستند که به تهران برود و وى پذیرفت و چون منزل ایشان در خیابان شاه آباد (جمهورى اسلامى کنونى ) بود به آیة الله شاه آبادى معروف شد.
یکى از افرادى که از محضر این عالم بزرگ کسب فیض نمود امام امت (ره ) است که نزد آیة الله شاه آبادى کتابهاى عرفانى فصوص الحکم ، مفتاح الغیب و منازل السائرین را فراگرفت . امام (ره ) چگونگى آشنایى خود با آیة الله شاه آبادى را چنین توضیح مى دهد:
((من پس از آنکه توسط یکى از منسوبین مرحوم شاه آبادى با ایشان آشنا شدم ، در مدرسه فیضیه ایشان را ملاقات کردم و یک مساءله عرفانى از ایشان پرسیدم . شروع کردند به گفتن ، فهمیدم اهل کار است . به دنبال ایشان آمدم و اصرار مى کردم که با ایشان یک درس داشته باشم و ایشان در ابتدا قبول نمى کردند تا به گذر ((عابدین )) یکى از محلات قم رسیدیم و بالاخره ایشان که فکر مى کرد من فلسفه مى خواهم قبول کردند.
ولى من به ایشان گفتم که فلسفه خوانده ام و عرفان مى خواهم و ایشان دوباره بنا را گذاشتند بر قبول نکردن و من باز هم اصرار کردم ، تا بالاخره ایشان قبول کردند و من حدود هفت سال نزد ایشان فصوص و مفتاح الغیب خواندم .))
بجز حضرت امام (ره )،(( آیة الله حاج شهاب الدین مرعشى نجفى ، آیة الله حاج میرزا هاشم آملى ، آیة الله شیخ محمد رضا طبسى نجفى ، آیة الله حاج محمد ثقفى تهرانى (پدر همسر حضرت امام ) و...)) از محضر ایشان استفاده نموده اند.
مرحوم شاه آبادى آثار فراوانى دارند که تعدادى از آنها عبارتند از:
1. شذرات المعارف نام دیگر این کتاب حرام الاسلام است
2. رشحات البحار.
3. مفتاح السعاده فى احکام العبادة (توضیح المسائل ) .
4. حاشیه نجاة العباد.
5. منازل السالکین .
6. حاشیه کفایة الاصول آخوند خراسانى .
7. حاشیه فصول الاصول .
8. رسالة العقل والجهل .
9. تفسیرى مشتمل بر توحید، اخلاق و سیر و سلوک .
سرآنجام در ساعت 2 بعدازظهر روز پنجشنبه سوم آذر 1328 شمسى در سن 77 سالگى روح او به ملکوت اعلى پیوست و جنازه پاک او در حرم حضرت عبدالعظیم در مقبره شیخ ابوالفتوح رازى مدفون گشت .

دستورالعملها


بسم الله الرحمن الرحیم

بدان که تو هستى و نمى میرى . بدنست که مى میرد، تو هستى و زنده . حساب کار خودت را بکن که چه تهیه دیده اى براى زندگى آخرت . ببین براى این دو روزه ، که مى دانى ثباتى در آن نیست ، چه کوششها و تقلاها مى کنى . براى آن جا که به حکم فطرت هستى و زندگى ابدى است ، چه کوشش کرده و چه تهیه دیده اى ؟ در آن جا زندگى انفرادى است ، احتیاجات را خودت منفردا باید رفع کنى ؛ باب استقراض و استعداد مسدود است . این جا آمده اى که تهیه براى آن جا ببینى .
معصوم مى فرماید: ((ما کانت الدنیا مرنین .))
باید به اراده کارت درست شود به صرف اراده اداره شود، زندگى آخرت .
آن جا، نتیجه تحصیلات عقلى و نفسى و حسى است ؛ یعنى ، باید عقلت منور باشد به معارف حقه و عقاید صحیحه و صالحه . مقیاس مقاصد مهمه عالم برزخ و ماوراء این عالم ، همانا شخص شخیص وجود مقدس پیغمبر اکرم (ص ) و ائمه هدى (ع ) هستند.
عقاید وقتى صحیح و اخلاق در صورتى نیکو و اعمال هنگامى درست است که مطابق عقاید و اخلاق و اعمال محمد(ص ) باشد؛ میزان صحتش ‍ این است . تشکیل عالم برزخ بر این منوال است که آنچه این جا عمل کرده اى ، آن جا یابى ، چنانچه قرآن مجید مى فرماید: ((و کل انسان الزمناه طائره فى عنقه و نخرج له یوم القیمة کتابا یلقیه منشورا.))
این مرحله به حکم ((ملک دوران )) است که سلطان حس است و آنچه از حس سرزده محکوم به حکم اوست ، لیکن صورت برزخى آن . در این جا نظر به نامحرم کرده ، فاصله میان باصره و صورت حسى در این جانور است و در آن جا نار است .
در این جا میل به وصال و نزدیکى بود، در آن جا به طورى کریه المنظر است که مى گویى :
((با لیت بینى و بینک بعد المشرقین ))
در این جا مرغ بریان کرده حرام خوردى و تمام حواست از آن ملتذذ بود و در آن جا مرغ بریان کرده آتشین است و تمام حواست معذب . لذا کشف خاتم انبیاء براى نجات بشر که مى فرماید:
((الذین یا کلون اموال الیتامى ظلما انما یکون فى بطونهم نارا.))
مثال است ولى صورت کلیه دارد. در این جا رنج و تعب است . براى پرستش حق : در هواى سرد وضو گرفتن است و در هواى گرم روزه گرفتن و صرف نظر از مال ، و در برزخ صورت خشنودى حق را ملاحظه کردن و متنعم به نعم الهى بودن است .
خلاصه ، تامین حیات آخرت به علم و ادب است ، چه عملى و چه قلبى و چه حسى . فلاح و رستگارى تابع ایمان و عمل است : ((یا ایها الذین آمنوا)) یعنى در مرتبه پرستش نبینید الا معبود را. حریت آن جا، نتیجه بندگى در این جاست . که نه خود را بیند و نه عبادت خود را.
لذا مى فرماید: ((عبدتک )) عبادت مى کنم ترا. این یکى از مراتب نازله ولایت و جلوه معبود و تجلیبات ربوبى و کبریاى حق است و حرارت فطرت عشق است که موجب پرستش و فناء در معبود و عدم ادراک عبادت مى شود.
یکى از سلاطین عالم برزخ ((ملک فتان )) است . کثیرالفتن و کثیرالامتحان که ممتحن اعمال قلبى است و سنگینى و سبکى انسان را مى رساند. مى بیند این که در دنیا بوده ، آیا داراى ملکه صبر بوده است یا نه ؟ آیا داراى ملکه حیاء و عفت و ملکه عدالت بوده یا خیر؟ اگر داراست سنگین و خیلى عظیم الشاءن است . و اگر واجد نباشد سبک و بى وزن است .
یکى دیگر از سلاطین عالم برزخ ، که عظیم ترین سلاطین است ، ((سلطان عقل )) است که بشیر و مبشر است ، به اعتبار مواجه شدنش با مؤ من که داراى عقاید حقه صحیحه و واجد معارف الهیه است . نکیر و منکر است ، به اعتبار مواجه شدنش با منافق و کافر که داراى عقاید باطله فاسده است .
خلاصه ، از جمله مقامات عالم برزخ ، که باطن ایمن عالم است ، ملک مبشر و بشیر است که سلطان عقل است . پس سلاطین عالم برزخ تشکیل شده از سلطان حسن ، سلطان نفس ، سلطان عقل ، اینها مامور محصلات حس ، نفس و عقل اند.
خداوند عالم ، انسان را مدرک حقایق گردانیده که مبدء عالم را بفهمد و مرجعش را بداند که کیست ؟ و موجد این موجودات کیست ؟ عقل را به انسان عطا فرموده که کشف این حقایق کند و به عالم السماء و صفات ، بر احدیت و مقام غیب الغیوى مطلع شود. اینها معقولات انسان است ؛ لذا در عالم برزخ یک سلطنت عظمى براى امتحان عقول است که در مدرسه دنیا بیست سال ، چهل سال ، هفتاد سال یا بیشتر مانده ، چه تحصیل کرده ؟ و در این مدت چه بوده ؟ و چه شده ؟ و چقدر معارف آموخته است .
1. دنیا مدرسه است و انبیاء و علماء مدرسین و کتب سماوى کتب تدریسى که بالاترین آنها قرآن کریم است . مى پرسند با این کیفیات چه کردى ؟ نسبت به مؤ منین ((بشیر)) و نسبت به منافقین ((ترساننده )) و نذیر است . عالمى است وحشت انگیز وحشت آور؛ لذا دارد: وقتى علیا مخدره ، فاطمه بنت اسد را در قبر مى گذارند، (از شدت وحشت است یا خجالت مى کشد) در پاسخ مقام ولایت لکنتى در لسان مبارکشان پیش مى آید؛ (نه این که نعوذ بالله معتقد نبوده ، معاذ الله ) لذا حضرت رسول (ص ) تلقین مى فرماید:
((هذا القائم على شیفر قبرک ، لا جعفر و لا عقیل .))
یعنى على است واجد ولایت مطلقه .
تلقین به معناى تعلیم نیست زیرا جاى یاد گرفتن نیست ؛ بلکه یادآورى و تذکر است :
مى فرماید: (ابنک ، ابنک ) پسر تو، پسر تو.(179)
برزخ ، عالم ماندن نیست ؛ بلکه عالمى است براى تصفیه اعمال و اخلاق و عقاید تا رجوع به عالم قیامت کند و توحید ذاتى و صفاتى و افعالى را تکمیل کرده ، تحصیل لباس تقوا نموده و از مسارعت به سوى حق ، واجد مقامى شود که دیگران حسرت برند؛ زیرا ستایش و پرستش عابد و زنش به معارف اوست .
پس معلوم شد که مایحتاج مادر عالم برزخ ، افعال و اعمال صالحه و حسنه و عقاید صحیح است و در آن جا درست و نادرست آنها نمایش داده مى شود، لکن مساءله عبودیت و ثناء و قرب حق معارفى که در عبادت است ، وجه ملکوتیش در عالم قیامت کبرى ظاهر خواهد شد.
یکى از علماء، مجلسى ، رحمة الله علیه ، را در عالم رویا مشاهده نمود: در مراتب عالیه و دستگاه مرتب و منظمى . از وى پرسید بر شما چه گذشت ؟
مجلسى ، علیه الرحمه ، مى فرماید: سوال کردند چه هدیه و تحفه اى براى ما آورده اى ؟
عرض کردم : بحارالانوار، جوابى براى آن داده نشد.
آنان گفتند: پیش ما چیزى دارى و آن سیبى است که به آن بچه یهودى دادى براى رضاى ما.
آن کس که خواب دیده بود، گمان کرد که ((بحار را رد کردند لکن اشتباه نموده بود؛ زیرا ((بحارالانوار)) مسکوت عنه واقع شد؛ یعنى ، ((بحارالانوار)) چون علم است محل ظهورش در برزخ نیست و همان سیب ، صورت ملکى اش که التذاذ طفل بوده ، در برزخ ظهور کرده است بنابراین به حکم تناست هر چیزى اگر نظر التفات به عالم انبیاء کنى که غرض و مقصود این یکصد و بیست و چهار هزار پیغمبر چه بوده خواهى یافت که همه داعى الى الله بوده اند تا مردمانرا عابد و عارف به حق کنند و جز این ، مقصد دیگر نداشتند. به قسمى که احدى از این مطلب خارج نبوده ، لکن معلوم است دماغهاى آنان فرق مى کند در بسط معارف : یکى ماءمور شخصى است نسبت خودش و یکى دیگر ماءمور به بسط معارف است در خانواده اش و دیگرى عالى تر و ماءمور به محله اش مى باشد در این مقصد و یکى به مملکتى تا مى رسد به آن که دماغش منورتر و فکرش بازتر و مى تواند عالمى را اداره کند. روحش به حدى نورانى و بسیط است که مى تواند عالم را منور کند و همه اهل عالم ماءمور به اطاعت او شوند، حتى مثل امیر مؤ منان که مى فرماید: ((انا عبد من عبید محمد(ص ))) تا مى رسد به معلم کل و استاد انبیاء و المرسلین ، وجود مقدس ‍ ختمى مرتبت (ص )، لکن نحوه اداره این بزرگ مرد که مدیر کل است در دار تحقیق و عالم بشریت ، به نفس او، که وحى اوست ؛ یعنى على بن ابیطالب (ع ) مى باشد و او هم به همین نحوه تا امام حسن عسکرى (ع ). همه اینان در این عالم ، بسط معارف و حقایق فرمودند. این وظیفه ، بعد از امام حسن عسکرى (ع ) با فرزند اوست . حقایق و اسرار، به وسیله او در زمان او آشکار مى شود، چنانکه امیرالمؤ منین (ع ) به کمیل فرمود:
((ما من علم الا و انا افتحه و ما من سر الا و القائم یختمه .))(180)
هر مدعى که ادعاى این مقام کند، حاصلش براى او رسوائى خواهد بود، چنانکه ادعا کردند و رسوا شدند و جهالت خود را آشکار کردند.

ولادت و آغاز پويش علمی

ابوالحسن محمّد بن عبدالحميد بن محمّد موسوی اصفهاني، از علمای اماميه، در سال 1284 ﻫ در روستای مديس اصفهان ديده به جهان گشود. دروس ابتدايی را در همان جا فرا گرفت و در حالی که در ابتدای دهه دوّم زندگی خود قرار داشت، برای فراگيری علوم اسلامی رهسپار اصفهان شد و نزد علمای بزرگی چون شيخ محمّد کاشانی تلمذ کرد تا اينکه مرحله سطوح را به پايان برد و در درسهای خارج حاضر گرديد.

در سال 1308 ﻫ به نجف اشرف هجرت کرد و در درس فقه ميرزا حبيب الله رشتی حضور يافت که اين ملازمت تا زمان وفات استاد ادامه داشت. سپس در محضر آخوند خراسانی حاضر گرديد و تا سال 1329 ﻫ که آخوند به رحمت الهی پيوست، در درسهای فقه و اصول ايشان حضور پيدا کرد. پس از رحلت آخوند خراساني، به تدريس پرداخت و در تدريس شهرت پيدا کرد و به عنوان يک مجتهد بزرگ و نامزدی برای مرجعيت دينی در انظار عمومی مطرح گرديد.

خوب است اشاره کنيم که تحرکات مرحوم اصفهانی و ساير علما را نمی توان از تحرکات کلی مرجعيت که با تحولات و رويدادها آن زمان منطقه مواجه بودند جدا کرد. تحرکات مرحوم اصفهانی حلقه ای از زنجيرۀ فعّاليت ها و تحرکات مرجعيت به شمار می آيد.

سيد ابوالحسن اصفهانی به صورت فعّالانه در برابر يورش انگليس به عراق در سال (1332 ﻫ / 1914 م) ايستادگی کرد. در آن زمان عراق در متن معرکه قرار داشت. شعله های مقاومت در برابر اشغالگران از نجف اشرف زبانه کشيد و مردم مسلمان عراق به ندای جهاد مرجعيت لبيک گفتند. در نهايت اين تحرکات به انتفاضه سال (1337 ﻫ / 1918 م) نجف انجاميد.

انقلاب 1920 عراق

دو سال از انتفاضه نجف سپری نشده بود که انقلاب بزرگ 1920 عراق به وقوع پيوست. آن هم در شرايطی که لبنان و سوريه و فلسطين و جای جای سرزمين های اسلامی ديگر تحت قيموميت فرانسه و انگليس درآمده بودند و بخشهای شمالی ايران نيز به اشغال روسها در آمده بود. از اين رو مرجعيت به مقابله با اشغالگری پرداخت و عليه اشغالگران فتوای جهاد داد. در رابطه با نوع موضع گيری مرجعيت در قبال حوادثی که در ابتدای قرن بيستم، بعضی ها گفته اند که مرجعيت نيز طرح جايگزين خود را برای اشغالگری ارائه داد. طبق اين طرح يک دولت عربی بايد به وجود آيد که در رأس آن يک پادشاه مسلمان قرار داشت که اختيارات او بوسيله مجلس نمايندگان محدود شده بود. آن گونه که ديده می شود خلاصه انديشه مرجعيت در اين طرح، عربيت و اسلام است. البته بدون اينکه مفهوم ايدئولوژيکی از هر يک از آن دو وجود داشته باشد. بنابراين منظور از عربيت، قوم گرايی عربی و منظور از اسلام، نظام اسلامی نبود. بلکه هدف اصلی دفاع از هويت اسلامی و حمايت از آن در برابر تباه شدگی بود که در آن واحد سياست ترکی سازی و قيموميت را رد می نمود.

ولی نظر ديگری می گويد که هدف انقلاب 1920 که تحت رهبری علمای نجف و کربلا به وقوع پيوست، برپايی حکومت اسلامی در عراق آزاد از سيطره بيگانگان بود. از اين رو برای تحقق  اين هدف علما ندای وحدت شيعه و سنّی را مطرح کردند و علاوه بر يکپارچگی قبائل عرب، به هماهنگی بين اعراب و کردها نيز فراخواندند. مرجعيت بارز آن زمان شيخ محمّد تقی حائری مشهور به شيرازی بود که اهداف حقيقی انقلاب را بيان داشت. وقتی نيروهای انگليسی خواستند که يک انگليسی را حاکم ثابت و دائم عراق تعيين کنند و عراقی ها نقش مشاور او را داشته باشند، چنين فتوا داد:

«هيچ مسلمانی نمی تواند غيرمسلمانی را برای حکومت مسلمانان انتخاب کند.» وقتی انگليسی ها خواستند که به غارت و چپاول ثروتهای عراق بپردازند فتوای دومی را صادر کرد. طبق اين فتوا بر تمام عراقی ها واجب بود که ثروتهای خود را بازگردانند. در اين فتوا آمده است: «مطالبه حقوق بر تمام عراقی ها واجب است و بر آنان واجب است که ضمن اين درخواست، رعايت صلح و ثبات و امنيت را هم بکنند و اگر انگليسی ها از قبول خواسته های ايشان سرباز زدند، استفاده از قدرت دفاعی برای آنان جايز است.»

جهاد و مبارزه

سيد ابوالحسن اصفهانی در ايستادگی برای جهاد در راه خدا، خط ساز صالح خود را ادامه داد. لذا در انقلاب 1920 سلاح بدست گرفت و همراه مجاهدين به جبهه های نبرد شتافت. اما به اصرار رهبران انقلاب، به نجف اشرف بازگشت. نقش ارزنده ايشان به عراق منحصر نمی شود. بلکه در هيأتی که برای برنامه ريزی و کسب آمادگی جهاد عليه ارتش روسيه که در سال (1920 م/ 1329 ﻫ) شمال ايران را به اشغال خود درآورده بودند، تشکيل گرديده بود نيز مشارکت ورزيد.

درخواست استقلال کامل عراق

درست در همان زمانی که آتش انقلاب در جنوب عراق زبانه کشيد، اشغالگران انگليسی برای سرکوب انقلاب، دست به انجام مانورهای سياسی زدند. لذا به سيد ابوالحسن اصفهانی گفتند که می خواهند از مواضع خود عقب نشينی کره و به بعضی از درخواست های حاشيه ای عراقی ها پاسخ مثبت دهند تا پيرامون آن گفتگو صورت گيرد. ولی مرحوم اصفهانی اين دعوت انگليسی ها را رد کرد و گفت: هرگونه مذاکره که اساس آن استقلال عراق و حفظ تماميت ارضی اين کشور نباشد مورد قبول نيست، خصوصاً که در آن زمان انگليسی ها طرحهايی را که برای تقسيم عراق در سر می پروراندند. بدين ترتيب انگليسی ها از مهار انقلابيون ناتوان گرديدند و مجبور شدند که به مذاکره با انقلابيون تن دهند و به تمام خواسته های انقلابيون رضايت دهند. از جمله بهای تفنگ هايی را که طبق گفتگوها خواهان آن بودند به انقلابيون پرداختند.

ولی اين انقلاب نتوانست اهداف خود را تحقق ببخشد و علت آن هم به بعضی ويژگی های جامعه عراقی باز می گردد. چرا که انديشه جهاد و مبارزه در ذهن بسياری از شيوخ قبائل نفوذ نکرده بود. بدين ترتيب انگليسی ها توانستند نقش مرجعيت را کم رنگ کنند. شايد چيزی که مسؤول انگليسی در اين رابطه نوشته است، بهترين بيان حقيقت باشد. او نوشته است: «نسلهای آينده سياسيون عراقی بسيار خوب می توانند بريتانيايی ها را از دست نجف خلاص کنند». انگليسی ها برای پيگيری اين هدف خود مجموعه ای از سکولارهای غرب زده را گرد آوردند، اشغالگری خود را کامل نمودند، حکومت موقت تشکيل دادند و فيصل را به عنوان پادشاه منصوب نمودند.

پس از انقلاب 1920 مراجع بارزی چون مرحوم اصفهانی و ميرزای نائينی نقش مقابله گرانه با قيموميت را ادامه دادند و بيعت با ملک فيصل اوّل را رد کردند. کسی که انگليسی ها او را به عنوان پادشاه عراق تعيين کرده بودند. بدين ترتيب آن استقلال کاملی که سابقاً برای عراقی می خواستند ايجاد نشد.

حرمت مشارکت در انتخابات

سيد ابوالحسن اصفهانی فتوا به حرمت مشارکت در انتخابات مجلس نمايندگان داد. البته تا زمانی که مجلس معاهده و قيموميت انگليس بر عراق را ملغی اعلام نکند. اين امر به مخالفت های کلامی منحصر نشد. بلکه مرحوم اصفهانی در رأس مجموعه ای از علمای نجف، پس از سقوط دولت زمان و تشکيل حکومت جديد توسط عبدالمحسن سعدون، به نشانه اعتراض به وضعيت عراق دست به تظاهرات زد. از اين رو دولت دست نشانده انگليس اقدام به دستگيری شرکت کنندگان در تظاهرات نمودند. لذا سيد ابوالحسن اصفهاني، ميرزای نائيني، شيخ مهدی خالصی و تعداد ديگری از علمای بزرگ دستگير شده و به ايران تبعيد گرديدند.

پس از سپری شده چند ماه، سيد ابوالحسن اصفهانی و ميرزای نائينی رهبران انقلاب تصميم گرفتند که به عراق بازگردند. البته در اين باره مذاکراتی با دولت عراق صورت گرفته بود و آنان شرط کرده بودند که اين دو بعد از بازگشت از تبعيد از سياست کناره گيری کنند.

نقش پر اهميت مرجعيت به اين مورد ختم نمی شود. پيش از اين نيز در انقلاب تنباکو، مرجعيت توانست با چند کلمه تاج و تخت پادشاه را متزلزل کند. اما چه شد که دو دهه بعد، يک مأمور دون پايه قيموميت توانست بزرگان حوزه علميه را وادار به مهاجرت کند. اين امر جای تعجب بسيار دارد و بحث و جدالهای بسياری را پيرامون نقش مرجعيت در قضايای امت اسلامی به وجود آورده است.

در اين باره بعضی ها گفته اند که مرجعيت نتوانسته بود به عمق جامعه نفوذ کند و يک مقاومت اعتقادی محکمی را در آنها ايجاد کند، بنابراين تحرکات مرجعيت در سطح منحصر گرديد. امّا بعضی ديگر آن را رد می کنند و می گويند زمانه تفاوت داشته است. چرا که در اين زمان، تمدن اسلامی در اوج پژمردگی خويش به مصاف تمدن غربی رفته بود و پس از انقلاب 1920 و اعتراض به برگزاری انتخابات نمايندگان در سايه اشغال انگليسي، گرفتار بعضی مشکلات دست و پاگير شده بود.

پرداختن به تعليم و تربيت

سيد ابوالحسن اصفهانی پس از بازگشت به عراق، دور تازه ای از زندگی فرهنگی و اجتماعی خويش را شروع کرد و تمام هم و غم خود را بر جنبه تعليم و تربيت متمرکز كرد. او در اين دوره مدارس علميه متعددی در بعذاد و نجف و بصره و کربلا تأسيس کرد و مدارس و مؤسسات بسياری و از جمله جمعيت منتدی النشر را که در سال (1353 ﻫ/ 1935 م) تأسيس گرديده مورد توجه قرار داد. پس از وفات ميرزای نائيني، مرجعيت شيعه به ايشان منحصر گرديد. مرجعيت ايشان فراگير شد که تنها در عراق چهار هزار وکالت شرعی ايشان را به عهده داشتند. مرحوم اصفهانی به تبليغات اسلامی اهتمام وافری داشت. لذا برای تبليغ دين علما را به جای جای جهان اسلام گسيل می داشت و هزينه ايشان را به صورت كامل تأمين می نمود و به ايشان توصيه می کرد که چيزی از کسی قبول نکنند.

او آن چنان به امر تبليغ اهتمام داشت که برای ترکمانان عراق رساله ای به زبان ايشان نگاشت و مبلغان و راهنمايانی را برای ايشان فرستاد. آن بزرگوار برای اينکه امر تبليغ اسلام را آسان کند، با فرستادن هدايايی بر رؤسا از آنان دلجويی می نمود. ايشان سهم بسزايی در مبارزه با بدعت ها و انحرافات جامعه داشت و موضع حمايت گرانه قاطعی در قبال سيد محسن امين اتخاذ کرد. چرا که در آن زمان علامه امين در معرض بعضی حملات مغرضانه قرار گرفته بود.

ارتباط مردمی

در عرصه فعّاليت های اجتماعی سيد ابوالحسن اصفهانی ارتباط مستقيمی با مردم برقرار ساخت. در خانه هايشان به ديدارشان می رفت و مواظب سلامت جسمی ايشان بود. آن مرجع عظيم الشأن گروههايی از پزشکان را برای معاينه بيمارانی که در مناطقشان طبيب واردی يافت نمی شد می فرستاد.

سيد ابوالحسن اصفهانی شخصيتی بی نظير، نبوغی کم نظير و دستی باسخاوت داشت. عقلی نافذ و جايگاه علمی والايی در فقط و اجتهاد داشت. او مصلحی کبير بود و نگاهی دور انديش و دارای حسن تدبير بود و اين ويژگی های ممتاز باعث گرديد که به مرجعيت عامه دست پيدا کند.

وفات

سرانجام سيد اصفهانی در ذی الحجة (1365 ﻫ) در کاظمين دارفانی را وداع گفت و در نجف اشرف به خاک سپرده شد.

مهمترين تأليفات ايشان عبارتند از: انيس المقلدين، حاشيه بر عروةالوثقي، ذخيرة العباد ليوم العباد، صراط النجاة، مناسک الحج، وسيله النجاة.

آیة اللّه العظمى سید ابوالحسن اصفهانى

نام و نام خانوادگی     سید ابوالحسن موسوی
نام مشهور               سید ابوالحسن اصفهانی
تاریخ تولد                ۱۲۷۷ قمری
کشور                    جمهوری اسلامی ایران
استان                        اصفهان
شهرستان                زرین شهر(لنجان علیا)

فـقـیه بزرگوار و مرجع عالیقدر عصر خویش , آیة اللّه العظمى سید ابوالحسن اصفهانى (اعلى اللّه مـقـامـه الـشـریـف ) از فـقها و مراجع بزرگ عصر اخیر است که درکیاست و درایت و حسن اداره حوزه هاى علمیه شهرت به سزا و نام پرآوازه اى دارند.
ولادت :
او اصـلا از سـادات مـوسـوى بهبهان , پدرش مرحوم سید محمد فرزند مرحوم سید عبدالحمید از شـاگـردان صـاحـب جـواهـر مى باشد که در سال ۱۲۷۷ هجرى در قریه مدیسه از قرا لنجان اصفهان به دنیا آمد ۱و تحصیلات اولیه را در اصفهان درمدرسه نیماورد به انجام رساند و از مـحـضـر مـیـرزا ابـوالـمـعـالى کلباسى استفاده ها بردسپس در سال ۱۳۰۷ ه ق به قصد ادامه تـحـصـیـلات , عـازم حوزه علمیه نجف گردید ودر محضر درس بزرگان و فضلاى حوزه نجف شـرکت جست حوزه درس آیة اللّه آخوند خراسانى او را به خود جذب نمود و در حوزه درس او بود کـه بـه درجه عالیه اجتهاد نائل آمد پس از رحلت آیة اللّه آخوند خراسانى در سال ۱۳۲۹ , مرجعیت عـامـه با آیة اللّه میرزا محمد تقى شیرازى بود او احتیاطات خود را به ایشان ارجاع داده بودپس از درگذشت او در سال ۱۳۳۸ , آیة اللّه نائینى و آیة اللّه اصفهانى , هر دو به عنوان مرجع تقلید معروف و مـشـهـور گـردیـدنـد, تـا ایـنکه آیة اللّه نائینى در سال ۱۳۵۵ هم سال بافوت آیة اللّه حاج شیخ عـبـدالکریم حائرى درگذشتند مرجعیت به صورت تمام به آیة اللّه اصفهانى در نجف و اغلب بلاد شـیـعـه , محرز و مسجل گردید ایشان رساله اى نگاشتند که نام آن وسیلة النجاة مى باشد که ترجمه فارسى آن صراط النجاة وترجمه اردوئى آن طریق النجاة مى باشد۲که به علت جـامـعـیـت آن مورد تحشیه حضرت امام خمینى (ره ) و برخى دیگر از فقهاى معاصر قرار گرفته است .
صفات و اخلاق او:
او داراى صـفـات کریمه و همت بلند بود و در کیاست و درایت و مدیریت ,گوى سبقت را از دیگر هـم ردیـفـان خـود بـرده بـود او بیان رسا و طبع روان داشت , به حدى که مجلس درس ایشان از پـرجـمـعـیـت تـریـن درسهاى حوزه نجف بود و با توجه به سهولت بیانات و شیوه تدریس همگان مى توانستند نسبت به فهم خویش از آن بهره مند گردند.
صبر و پایدارى :
او صـاحـب روح بـزرگ پـایدارى و استقامت در راه خدا بود معروف است که فرزند رشیدش حجة الاسـلام والـمـسـلـمین سید حسن اصفهانى در بین نماز مغرب وعشا, به دست یک فرد دیوانه و تـعلیم دیده به قتل رسید و این پدر هفتاد ساله خم به ابرو هم نیاورد و حتى از قاتل فرزند خود نیز گذشت , و این نمونه و ضرب المثل پایدارى و صبر در بین اقران بود.
دخالت در امور سیاسى :
انـگـلـیسها به بهانه حفظ پایگاههاى خود, در عراق به این کشور اسلامى لشکرکشى کردند و آن را اشغال نمودند رشید عالى نخست وزیر عراق به ایران گریخت و سپس به مصر رفت همراه با حمله انـگلیسها به عراق و فرار رشید عالى ,امیر عبداللّه دائى , فیصل و نورى سعید از افسران عراق که به اردن پـناهنده شده بودند باقواى امدادى انگلیس , به عراق آمدند و دوباره دولت دستورى خود را در عـراق تـشکیل دادند و در این موقع انتخابات فرمایشى راه انداختند و آن در سال ۱۳۴۱هجرى قـمرى بود فیصل در این انتخابات اکثریت آرا شیعه را منظور نداشت و این انتخابات توسط علما و فقها شیعه تحریم گردید مرحوم آیة اللّه نائینى و آیة اللّه اصفهانى , دو مرجع بزرگوار و عالیقدر آن روز, فـعـالیتهاى مرحوم آیة اللّه خالصى رامورد تایید قرار دادند و این امر زمینه هاى قیام مردم را فـراهم مى ساخت که مرحوم آیة اللّه اصفهانى و آیة اللّه نائینى و سید هبة الدین شهرستانى به ایران تبعید گردیدند.
دسـت ـخـط مـرحـوم آیـة اللّه الـعظمى اصفهانى که اجازه اجتهاد مرحوم آیة اللّه العظمى مرعشى نجفى مى باشد.
آن روز بیش از یک سال از تاسیس حوزه علمیه قم نمى گذشت و حوزه علمیه نخستین گامهاى خـود را بـرمى داشت و آیة اللّه حائرى مؤسس عالیقدر حوزه , خود بامشکلاتى رو به رو بود که خبر تـبـعـیـد شـدن آیـات عظام نجف به قم رسید و مردم ایران آماده استقبال باشکوه از آنان شدند و اسـتـقبال بى سابقه اى از آنان به عمل آمد پس ازورود به قم , آیة اللّه حائرى حوزه درس خود را در اختیار آن مرجع عالیقدر و حضرت آیة اللّه نائینى قرار دادند و آنان فضلا و طلا ب حوزه نوپاى قم را از فیوض علمى خویش بهره مند ساختند هنگام مهاجرت اعلامیه اى را صادر فرمودند که متن آن را درزیـر مـى آوریـم کـه نـشـانـه اى از عمق اعتقاد قلبى این مرجع عالیقدر در راه احیا حقوق ملت مسلمان مى باشد اعلامیه اى که امروز نیز مى تواند الهام بخش و حرکت آفرین باشد.
متن فتواى آیة اللّه اصفهانى :
بسم اللّه الرحمن الرحیم سلام بر همه , بالخصوص برادران عراقى وظیفه دینى بر همه مسلمانان لازم مى گرداند که در حفظ حوزه اسلام و بلاد اسلامى تا آنجاکه قدرت دارند بکوشند و بر همه ما واجب و لازم است که سرزمین عراق را که مشاهد ائمه هدى علیهم السلام و مراکز دینى ما در آنجا است , از تسلط کفار حفظنموده و از نوامیس دینى آن دفاع کنیم من شما را بر این موضوع دعوت کرده وترغیب مى نمایم خداوند ما و شما را براى خدمت به اسلام و مسلمین موفق فرماید.(ابوالحسن الموسوى الاصفهانى )۳ .
شاگردان:
حـوزه پـربـرکـت آیة اللّه اصفهانى دست پروردگان بسیارى را به اجتماع مسلمین ارائه داد که به عنوان نمونه از فقهاى نامدار زیر مى توان نام برد:
۱ ـ مرحوم آیة اللّه العظمى حکیم .
۲ ـ مرحوم آیة اللّه العظمى میلانى .
۳ ـ مرحوم آیة اللّه العظمى شیخ عبدالنبى اراکى .
۴ ـ مرحوم آیة اللّه العظمى میرزا هاشم آملى .
۵ ـ مرحوم آیة اللّه العظمى میرزا محمد تقى آملى .
۶ ـ مرحوم آیة اللّه معز الدوله .
۷ ـ مرحوم آیة اللّه شیخ محمد حسین خیابانى (والد استاد آیة اللّه جعفرسبحانى ).
۸ ـ مرحوم آیة اللّه شیخ محمد تقى بروجردى (جد مادرى استاد آیة اللّه آصفى ).
هـم چـنین از همدوره ها و هم بحثهاى او مى توان از آیة اللّه سید حسن مدرس ,آیة اللّه سید محمود مرعشى , آیة اللّه سید عبداللّه ثقة الاسلام اصفهانى , سید على کازرونى , شیخ زین العابدین تبریزى , و سید على داماد نام برد.
وفات :
وفـات او در روز دوشـنـبه نهم ذى الحجه ۱۳۶۵ ه ق , مطابق با سیزدهم آبان۱۳۲۵ ه ش , ساعت شـش بـعد از ظهر در کاظمین رخ داد رحلت این عالم ربانى چنان شور و غوغایى در مردم عراق , ایـران , پـاکستان و هندوستان و تمام بلاد شیعه نشین ایجاد کرد که تا آن روز بى سابقه بود مجالس پرشکوه و پرجمعیت ترحیم او در تهران و شهرستانها رعب و وحشتى عظیم در دل دشمنان اسلام افـکند, و در اثر همین امرتوطئه تجزیه آذربایجان توسط حزب منفور توده خنثى شد در وفات آن روحانى جلیل القدر گفته شده که ممات او همانند حیاتش نور و رحمت و خیر و برکت بودمنقول اسـت از آیة اللّه العظمى مرعشى نجفى (ره ) که وقتى جنازه مطهر آیة اللّه اصفهانى در صحن مطهر علوى بود, آیة اللّه شیخ محمد حسین کاشف الغطاخطاب به جنازه , این جمله جاودانى را انشا فرمود:
هـنـیـا لک یا ابا الحسن , عشت سعیدا و مت حمیدا قد انسیت الماضین واتعبت الباقین کانک قد ولدت مرتین .
گـوارا باد بر تو نزول بر معبود خویش زندگى سعادتمندانه و مرگ و رحلت پسندیده اى داشتى زنـدگى تو آن چنان باشکوه و توام با تدبیر بود که بزرگان گذشته رابه بوته فراموشى سپردى و آیندگان را به تعب افکندى گویا تو دوبار به جهان آمده بودى یک بار تجربه و درایت کسب نموده و بار دیگر آن را به کار بسته بودى ۵ .
پاورقى ها:
۱- مجله یغما, سال سوم , شماره سوم , ص ۲۸ .
۲- فرهنگ معین , بخش اعلام , ج ۵ , ص ۱۵۴ . ۳- الثورة العراقیة و رسالة الاسلام , شماره ۱ , سال ۶ . ۴- نهضت روحانیون , ج ۲ , ص ۱۶۱ . ۵- نقل مستقیم از آن مرجع فقید, به سال ۱۴۰۴ ه ق .
فقهاى نامدار شیعه – عقیقی بخشایشی

ایـشـان دارای آثـار ارزنده و خدمات برازنده ای بودند كه یكی از آثار بلند ایشان احیا تفسیر بزرگ (التبیان) تالیف شیخ بزرگوار طوسی (ره) می باشد.

وقـتـی خـبر مرگ سید محمد حجت به مرحوم سیدحسین بروجردی رسید در فقدان همسنگر و یار و كمك خویش فرمودند: (كمرم شكست)

در شبي كه مرحوم سيّد (از اصفهان‌) به نجف‌ِ أشرف مي‌رسند (شب چهارشنبه 11 / جمادي‌الأولي‌َ / 1308 قمري‌) در عالَم رؤيا، حضرت أمير-ع- را مي‌بينند كه كليد دروازه نجف اشرف‌! را به ايشان (مرحوم سيّد ابوالحسن اصفهانی) مي‌دهند!!

(سراج‌المعاني‌: صفحه 248)

براي يكي از بازاريها، گرفتاري پيش آمد.

آن بازاري براي رفع گرفتاري خود به نجف أشرف‌، رفت‌، تا از حضرت أمير-ع- ياري بطلبد.

وقتي به حرم‌ِ آن حضرت‌ وارد مي‌شود، مي‌بيند :

«مرحوم آيت‌الله اصفهاني‌» در حرم هستند. پشت‌ِ سرِ ايشان مي‌نشيند و طلب حاجت مي‌كند.

ضمناً در دل با خود مي‌گويد : اگر اين سيّد (مرحوم آيت‌الله اصفهاني‌) نماينده«آقا» باشد، حتماً حاجت مرا درخواهد يافت‌!

در اين بين «مرحوم سيّد» برگشته‌! و (به بازاري‌) مي‌گويد :

حاجت‌ِ تو برآورده شد!! (نقل به معني‌)

(سراج‌المعاني‌: صفحه 243)

«آيت‌الله حاج شيخ محمّدعلي أراكي‌» فرمودند: «آقاي هرسيني‌» گفتند :

بعد از فوت «مرحوم ميرزامحمّدتقي شيرازي‌» وضع معيشت ما سخت شد و چند روزي گرسنه و در سختي قرار گرفتم‌!

به «نجف‌» مشرّف و در حرم‌، صورت به ضريح‌ِ مطهّر علوي‌گذارده و اظهار حاجت نمودم‌!

بعد از حرم بيرون آمده‌، در صحن شريف شخصي آمد و مبلغي داد!

مدّتي گذران كردم وقتي تمام شد، دوباره به حضرت أمير-ع- عرض كردم باز در صحن‌، شخصي وجهي داد كه چند روز مرا كفايت كرد!!

بار سوّم همينطور!

تا در مرتبه چهارم كه مشرّف شدم و عرض حاجت نمودم‌.

  وقتي آمدم از حرم بيرون بروم‌، ديدم «مرحوم‌ِ آيت‌الله اصفهاني‌» (كه در پشت سرمطهّر نشسته بودند) تا مرا ديدند صدا زدند!

خدمتشان رفتم‌.

فرمود : شيخ محمّدحسن‌! هر وقت بي‌پول شدي لازم نيست به حضرت امير-ع- عرض كني‌! بيا به من بگو!! (و تأكيد كرد!)

من تعجّب كردم كه ايشان از كجا متوجّه حال من شدند؟!

بعد از حرم بيرون رفتم‌.

روز بعد مطابق گفتة ايشان‌، درب منزلشان رفتم (أوائل رياستشان بود) تا درب زدم‌، خود ايشان آمد و درب را باز كرد و فرمود :

ها! بي‌پول شده‌اي‌؟! بيا داخل و در أندرون منزل رفت و مدّت يك ساعت‌!! طول كشيد، كه من از آمدن‌، پشيمان و خواستم بروم‌،كه ديدم  آمد، در حاليكه غبارآلود است‌!

أوّل عذرخواهي‌ِ بسيار نمود! و دامن خود را گشود و مبلغ زيادي از دراهم و پولهاي عراقي جلوي من ريخت‌! (كه مدّتها مرا اداره نمود).

فرمود : از اينكه دير كردم مرا ببخش‌، زيرا رفتم دخل و قلّك‌ِ بچه‌هايم را خالي كردم و براي شما آوردم (زيرا ضرورت داشت‌)!!

(گنجينه دانشمندان‌: جلد 6 صفحه 376)